Tarih kitapları bize düzenli bir hikâye anlatır.Sanki her şey planlanmış, her sonuç kaçınılmazmış, her büyük olay mantıklı bir zincirin son halkasıymış gibi.Bir olay olur, sonra diğeri gelir, sonra bir devrim, sonra bir keşif.Okurken insanın aklında şöyle bir his oluşur: Dünya hep böyle ilerlemiş.Oysa gerçek tarih biraz daha dağınık, biraz daha tesadüflerle dolu ve çoğu zaman oldukça tuhaftır.Aslında insanlık tarihinin önemli bir kısmı planlanmış başarıların değil, beklenmeyen olayların hikâyesidir.Bir bilim insanı laboratuvarda başka bir şey ararken bambaşka bir keşif yapar. Bir kaşif yanlış rotaya girer ve yeni bir kıta bulur. Bir icat hatalı yapılır ama tam da bu yüzden işe yarar. İnsanlık çoğu zaman büyük adımlarını planladığı için değil, yanıldığı için atmıştır.
Mesela bazı buluşlar vardır ki neredeyse yanlışlıkla doğmuştur. Bir deney sırasında fark edilen küçük bir ayrıntı, yıllar sonra milyonlarca hayatı değiştiren bir gelişmeye dönüşür. Bilim tarihinde buna “serendipity”, yani beklenmedik keşif denir. Bazen araştırmacının dikkati, bazen de basit bir merak bu keşifleri mümkün kılar.
Ama beklenmeyen şeyler sadece laboratuvarlarda olmaz.
Siyasette de olur.
Ekonomide de olur.
Toplumların kaderinde de olur.
Bir konuşma, bir protesto, bir yanlış karar… Bazen küçücük bir olay zincirleme etkiler yaratır. Bir kıvılcım, bir dönemin sonunu getirebilir.Tarihçiler bugün geriye bakıp büyük nedenler bulabilir; ama o an yaşayan insanlar için her şey çoğu zaman şaşırtıcıdır.
Bu yüzden tarih aynı zamanda bir sürprizler arşividir.
Daha ilginç olan ise şu: İnsan zihni beklenmeyeni sevmiyor. Belirsizlik bizi rahatsız ediyor. Bu yüzden geçmişi anlatırken olayları mantıklı bir sıraya koyuyoruz. Sanki her şey zaten olacağı için olmuş gibi. Halbuki o an yaşayan insanlar için hiçbir şey o kadar açık değildi.
Düşünün: Bugün bize çok doğal gelen pek çok şey bir zamanlar oldukça garipti.
Elektriğin evlere girmesi…
İnsanların uçakla gökyüzünde seyahat etmesi…
Cep telefonlarıyla dünyanın öbür ucuyla konuşmak…
Bunların çoğu ilk ortaya çıktığında ya imkânsız görülüyordu ya da gereksiz. İnsanlık bazen geleceği hayal etmekte oldukça başarısızdır.
Beklenmeyen şeylerin tarihi biraz da bu yüzden ilginçtir. Çünkü bize dünyanın ne kadar kırılgan ve değişken olduğunu hatırlatır. Büyük dönüşümler çoğu zaman sessiz başlar. Kimse fark etmez. Sonra bir gün geriye dönüp bakarız ve “meğer her şey o zaman değişmeye başlamış” deriz.
Belki şu anda da böyle bir dönemin içindeyiz.
Yapay zekâ, biyoteknoloji, iklim değişimi, uzay çalışmaları… Bugün sıradan bir haber gibi görünen gelişmeler, yarının tarih kitaplarında dönüm noktası olabilir.Ama bunu henüz bilmiyoruz.Çünkü beklenmeyen şeylerin en önemli özelliği şudur: Onlar beklenmez.
Tarih biraz da bu yüzden canlıdır.
Planların değil, ihtimallerin alanıdır.
Ve belki de insanlık ilerlemesini sadece zekâya değil, meraka borçludur. Çünkü merak eden insanlar hata yapar, yanılır, dener, yeniden dener.Ve bazen tam da o sırada dünya değişir.
Belki de tarihin en ilginç yanı şudur:En büyük dönüşümler çoğu zaman kimsenin planında yoktur.
Ve bir gün geriye dönüp baktığımızda fark ederiz ki,
insanlık tarihinin büyük kısmı aslında beklenmeyen şeylerin hikâyesidir.
